Amerikaanse professor vertrouwt Russisch 'pestverhaal' niet en waarschuwt voor erger scenario

De mysterieuze dood van een 28-jarige laboratoriummedewerkster in Siberië blijft internationaal voor onrust zorgen. Rusland houdt vol dat er geen pest is vastgesteld, maar de Amerikaanse bioloog Kevin Esvelt vindt dat een aantal elementen in het verhaal moeilijk te rijmen zijn met een gewone besmetting.

De MIT-professor wijst vooral naar de omvang van de maatregelen die na de dood van Darya Shipilova genomen zouden zijn. Volgens hem roept dat vragen op over wat de Russische autoriteiten werkelijk denken dat er aan de hand is. Tegelijk is voorzichtigheid noodzakelijk. Er bestaat momenteel geen openbaar bewijs dat Shipilova besmet raakte met een biologisch wapen, een gemanipuleerde peststam of zelfs met pest.

28-jarige vrouw overlijdt aan mysterieuze longontsteking

Shipilova werkte bij het Anti-Plague Research Institute in Irkoetsk, een onderzoekscentrum dat zich bezighoudt met pest en andere gevaarlijke infectieziekten. Ze werd eind september ernstig ziek en overleed op 2 oktober aan wat de Russische autoriteiten omschrijven als een longontsteking van onbekende oorsprong.

In lokale media circuleerde het verhaal dat ze tijdens haar werk mogelijk een proefbuis met de pestbacterie had gebroken. Die versie is echter nooit officieel bevestigd. Rospotrebnadzor, de Russische gezondheidswaakhond, zegt dat uitgebreid onderzoek geen micro-organisme heeft gevonden dat haar overlijden aan haar werkzaamheden in het laboratorium koppelt.

Professor vindt Russische reactie opvallend

Kevin Esvelt, biosecurity-onderzoeker en associate professor aan MIT, kijkt kritisch naar die officiële uitleg. Hij wijst op berichten over quarantainemaatregelen in meerdere ziekenhuizen, beschermende pakken en betrokkenheid van de Russische veiligheidsdienst FSB.

Volgens Esvelt zou zo'n zware reactie opvallend zijn wanneer het simpelweg om één geval van klassieke pest ging, omdat mensen die mogelijk blootgesteld zijn preventief met antibiotica kunnen worden behandeld. “De quarantaine van vijf ziekenhuizen strookt niet met gewone pest, tenzij die kunstmatig extreem resistent is gemaakt”, stelt hij. Dat is nadrukkelijk zijn hypothese, niet iets wat Russische autoriteiten, de WHO of onafhankelijke laboratoria hebben bevestigd.

Mogelijk resistent of iets helemaal anders?

Esvelt gaat in zijn analyse nog verder. Volgens hem zouden Russische onderzoekers een eventueel gevonden ziekteverwekkend organisme normaal gezien snel genetisch kunnen analyseren. Hij vindt het daarom verdacht dat er nog geen duidelijke ziekteverwekker publiek is gemaakt.

Zijn redenering is dat er grofweg verschillende mogelijkheden zijn: het gaat helemaal niet om pest, er is geen infectieuze laboratoriumoorzaak gevonden, óf er zou een ongebruikelijke variant kunnen spelen die niet eenvoudig met de gebruikelijke middelen te bestrijden is.

Hij wees daarbij ook op de mogelijkheid van resistentie tegen antibiotica of vaccins. Maar opnieuw: dat zijn scenario's die Esvelt op basis van de gerapporteerde maatregelen naar voren schuift. Er is geen openbaar laboratoriumbewijs dat zo'n gemanipuleerde bacterie daadwerkelijk bestaat in deze zaak. (lees verder onder de afbeelding)

Waarom valt het woord ‘biologisch wapen’?

De gevoeligheid heeft ook te maken met de geschiedenis van Rusland en de voormalige Sovjet-Unie. De Sovjet-Unie beschikte tijdens de Koude Oorlog over een omvangrijk offensief programma voor biologische wapens. Ook pestbacteriën werden onderzocht als mogelijke biologische wapens, waaronder stammen met verhoogde resistentie tegen antibiotica.

Dat historische gegeven bewijst echter niets over de huidige zaak in Irkoetsk. Er is geen publiek bewijs dat Shipilova aan een ziekteverwekker uit een modern Russisch biowapenprogramma werd blootgesteld. Ook is niet aangetoond dat het instituut waar zij werkte op het moment van haar overlijden met een bewapende pestvariant bezig was.

De Russische autoriteiten spreken de meest alarmerende verhalen tegen. Ongeveer 200 mensen die mogelijk contact hadden gehad met Shipilova werden aanvankelijk medisch gevolgd. Volgens Rospotrebnadzor werd bij hen geen pest vastgesteld. Wel werden enkele gewone infecties gevonden, waaronder Covid-19 en rhinovirus. Een groot deel van de mensen die onder observatie stonden, mocht vervolgens opnieuw vertrekken. Rusland zegt daarnaast dat er geen incident met gevaarlijke ziekteverwekkers in het laboratorium geregistreerd werd.

WHO wil meer antwoorden

Toch is de zaak daarmee nog niet volledig afgesloten. De Wereldgezondheidsorganisatie heeft Rusland om aanvullende informatie gevraagd, onder meer over de exacte oorzaak van Shipilova's longontsteking. Op woensdag 7 oktober vroeg de WHO ook uitleg over berichten dat mogelijk een tweede medewerker van hetzelfde instituut een longontsteking van onbekende oorsprong zou hebben ontwikkeld.

WHO-topman Tedros Adhanom Ghebreyesus benadrukte daarbij het belang van snelle en transparante informatie-uitwisseling. Dat betekent niet dat de WHO denkt dat er een biologisch wapen is vrijgekomen. De organisatie probeert vooral vast te stellen wat er daadwerkelijk gebeurd is.

Ook als uiteindelijk toch zou blijken dat het om longpest gaat, is dat niet hetzelfde scenario als tijdens historische pestepidemieën. Pest wordt veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis. Longpest kan via ademhalingsdruppeltjes tussen mensen worden overgedragen en kan onbehandeld snel dodelijk worden. Tegenwoordig bestaan er echter effectieve antibiotica. Vroege diagnose en behandeling vergroten de overlevingskansen aanzienlijk.

Veel vragen, weinig harde antwoorden

Precies dat is momenteel de kern van de Russische zaak. De uitzonderlijke maatregelen en onduidelijkheid over de exacte doodsoorzaak geven experts aanleiding om vragen te stellen. Maar van een bewezen pestuitbraak, laat staan een ontsnapt biologisch wapen, is op woensdag 7 oktober geen sprake. Esvelt legt een verontrustend mogelijk scenario op tafel, maar voorlopig blijft het een hypothese.

De cruciale vraag is daardoor nog altijd dezelfde: welke ziekteverwekker heeft Darya Shipilova precies ziek gemaakt? Zolang Rusland en internationale gezondheidsinstanties daar geen sluitend antwoord op geven, zal de speculatie vermoedelijk blijven aanhouden.

(Bron: HLN - Afbeeldingen: Magnific)